Vladimir Nabokov, một nhà văn khác
thường, và cũng là một trong những cây bút kiệt xuất nhất của thế kỷ XX. Cuốn tiểu thuyết
được coi như viên ngọc trong sự nghiệp của ông, Lolita, từng bị từ chối, bị hắt hủi, bị chỉ trích, bị cấm đoán;
nhưng cũng chính Lolita đó đã được
dịch và xuất bản tại gần 40 quốc gia, đứng trong Top 100 tác phẩm xuất sắc nhất
mọi thời đại, Top 100 tiểu thuyết vĩ đại nhất thế kỉ XX, Top 10 tác phẩm gây
nhiều tranh cãi nhất thế giới.
A.
VỀ VLADIMIR NABOKOV
Vladimir Vladimirovich Nabokov
(22/04/1899-02/07/1977), người Mỹ gốc Nga, là nhà văn, nhà thơ lừng danh, ngoài
ra còn là dịch giả, nhà phê bình văn học. Ông sinh tại Saint Petersburg
trong một gia đình quý tộc giàu có. Từ bé, bên cạnh tiếng mẹ đẻ là tiếng Nga,
ông đã thông thạo tiếng Anh và Pháp. Năm 1919 gia đình Nabokov di cư sang Anh.
Sau một thời gian dài cư trú tại châu Âu (phần lớn tại Berlin, từ 1922 đến 1937,
và tại Paris từ 1937 đến 1940), vào tháng Năm năm 1940, trước hiểm họa phát xít
đang trùm lên nước Pháp và châu Âu, ông cùng gia đình một lần nữa phải di cư, sang
Mỹ. Tại đây, ông giảng dạy tiếng Nga và văn chương Nga ở nhiều trường đại học
khác nhau, và dành thời gian rảnh để viết lách cũng như theo đuổi thú vui sưu
tầm bướm. Năm 1961, nhờ thành công tài chính với Lolita, ông quay về châu Âu, định cư tại Thụy Sĩ và dành toàn bộ
thời gian cho sáng tác.
Ông là tác giả nhiều tiểu thuyết, tập
truyện ngắn, tập thơ - những tác phẩm đầu tiên bằng tiếng Nga, về sau bằng
tiếng Anh -, trong đó Lolita (1955)
là tiểu thuyết quan trọng nhất, đem lại danh tiếng nhất cho ông. Cùng với những
tiểu thuyết khác như Pale fire (1962),
Ada (1969), Lolita xác lập vị trí của ông như một trong những tiểu thuyết gia
lớn nhất thế kỷ hai mươi, có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhà văn các thế hệ
sau. Đặc trưng tác phẩm của Nabokov là kỹ thuật văn chương tinh xảo, những trò
chơi chữ thông minh, sự phân tích sâu sắc trạng thái cảm xúc của con người, kết
hợp với cốt truyện bất ngờ, phức tạp. Ngoài sáng tác văn chương, một phần đóng
góp quan trọng khác của Nabokov là công trình dịch và bình chú Evgenii Onegin, tiểu thuyết bằng thơ của
thi hào Nga Alexander Pushkin sang tiếng Nga, cũng như các Các bài giảng văn chương (Lectures on Literature) tại Đại học
Cornell, trong đó ông trình bày những ý tưởng gây nhiều tranh cãi về nghệ
thuật.
B.
VỀ TÁC PHẨM “LOLITA”
I.
Nội dung tóm lược:
Lolita kể câu chuyện về mối tình si của
Humbert Humbert, một nhà nghiên cứu văn học tuổi trung niên, vốn bị ám ảnh bởi
những cô gái nhỏ mà ông trìu mến gọi là “tiểu nữ thần”. Đối tượng mối tình của
Humbert Humbert, Lolita, là một cô bé 12 tuổi, con gái bà chủ cho thuê phòng
trọ khi ông từ châu Âu sang Mỹ. Lolita dễ dàng nhận ra nỗi si mê của Humbert
Humbert đối với mình và không phải không tỏ dấu hiệu đáp lại. Dù không hề yêu nhưng
Humbert Humbert vẫn lấy bà chủ nhà làm vợ, chỉ để được ở lâu dài bên cô con
gái. Ngẫu nhiên, Charlotte
đột ngột qua đời, để lại Lolita một mình bên cạnh Humbert Humbert, và thế là
bắt đầu một mối quan hệ dục tình lén lút giữa hai con người mà trước mắt thiên
hạ là cha dượng và con gái, kéo dài trong suốt hành trình của hai người xuyên
qua những miền đất của nước Mỹ. Và khi xuất hiện một gã đàn ông trung niên nữa,
Clare Quilty, nhà viết kịch thông minh quyến rũ, kết cục đã đến: mối quan hệ
giữa Humbert Humbert và người tình bé nhỏ của ông kết thúc bằng một thảm kịch.
“Tội lỗi của tôi, tâm hồn của tôi”: Lolita là mối tình lớn đã lấp trọn và đồng
thời hủy hoại cuộc đời Humbert Humbert.
II.
Xung quanh sự ra đời của tác phẩm
Biết
rằng tác phẩm có thể gây sốc cho dư luận và dẫn tới phiền phức không mong muốn,
thoạt đầu tác giả thậm chí định cho in mà không ký tên. Và, có lẽ đúng như ông
đã chờ đợi, bốn nhà xuất bản đầu tiên mà Nabokov đem bản thảo tới đều bị sốc và
cự tuyệt in. Cuối cùng, năm 1955, sách được xuất bản bởi Olympia Press, một nhà
xuất bản đặt tại Paris
mà vốn dĩ “ba phần tư ấn phẩm là sách khiêu dâm rẻ tiền”. Tác phẩm ra đời lập
tức gây sóng gió. Mặc dù được Graham Greene (tác giả Người Mỹ trầm lặng) đánh giá là một trong ba cuốn sách hay nhất
trong năm 1955, song Lolita lại bị
tác giả một bài báo trên tờ Sunday
Express (London) gọi là “cuốn sách bẩn thỉu nhất tôi từng đọc”. Hải quan
Anh cấm nhập cảng cuốn sách từ Pháp sang Anh, còn Bộ Nội vụ Pháp cũng ban lệnh
cấm lưu hành cuốn sách (lệnh này kéo dài trong hai năm liền). Và Lolita không phải là trường hợp duy nhất
lâm vào cảnh ngộ này khi Châu Âu vào thập niên 1950 vẫn còn là một châu lục khá
bảo thủ về đạo đức: tác phẩm Người tình
của Phu nhân Chatterley (Lady
Chatterley’s Lover, đã được dịch ra tiếng Việt) của D.H. Lawrence cũng từng
bị kết tội là “dâm thư”, “thô tục”, mãi đến năm 1960 mới lần đầu tiên được ấn
hành công khai tại Anh - trước đó, sách chỉ được in tại Mỹ, tuy nhiên cũng bị
kiểm duyệt bỏ nhiều phần. May mắn, Lolita
vẫn được ấn hành tại Mỹ năm 1958 và lập tức bán được 100.000 bản ngay trong ba
tuần đầu tiên, mang lại tiếng tăm và cả thành công tài chính cho Nabokov, giúp
ông rốt cuộc cũng có thể dành toàn bộ thời gian đời mình cho văn chương.
III.
Nhận định về “Lolita”:
“Lolita
không chứa bài học đạo đức nào cả…. một
tác phẩm hư cấu chỉ tồn tại chừng nào nó đem đến cho tôi cái mà tôi gọi thẳng
ra là ân phước thẩm mỹ” Đó là lời của V.Nabokov. Nhưng không phải độc giả thiện
chí nào cũng hiểu được hàm ý của ông, hiểu được những quang cảnh văn hóa rộng
lớn cũng như chiều sâu khám phá về tâm lý, cảm xúc mà ông đã chạm tới trong tác
phẩm. Vào thập niên năm mươi thế kỷ XX, Lolita ra đời, gây tranh cãi dữ dội,
nhiều khi bị đánh giá một cách giản đơn quá mức: Từ những độc giả chân phương
bất bình vì không có một nhân vật nào đáng gọi là tốt đẹp trong sách, tới những
nhà phê bình sẵn sàng quy đây về thể loại “tiểu thuyết huê tình” (erotic
novel), gợi dục mãnh liệt, tới nữa là những người lại muốn gán cho “Lolita” tiếng
nói đại diện của thời đại nữ quyền nổi lên ở những nước phương Tây trong thời
đó…
“Lolita” đã khởi đi và kết thúc trong
giọng kể hồi tưởng của người đàn ông - như một câu chuyện về nỗi ám ảnh mắc phải
của con người mà dường như chỉ tự nhiên mới có quyền phán xét. Giọng kể đó vừa
tỉnh táo vừa mê đắm, đến từ Humbert Humbert, một tâm tính đa đoan phức hợp giữa
nỗi si mê cuồng khấu và trí tuệ sắc sảo, giữa thân phận nô lệ của tình yêu, của
dục tính cùng sự mỉa mai rực sáng. Và song hành là Lolita, không trong sáng
không cổ điển – hiện ra như một bé gái
của thời văn hóa đại chúng, bị thu hút bởi truyền hình, tạp chí, truyện tranh,
những mối quan tâm khô cằn của thời đại mới, sự trống vắng của tuổi thơ ấu và
hoa niên đơn độc, và, quá sớm buông mình vào quan hệ thể xác. Lolita là sự cuốn
hút tự nhiên khó lý giải, như một bông hoa đã đồng thời vừa hé nở vừa héo tàn.
Một nghệ thuật tiểu thuyết có thể biến
câu chuyện tầm thường về khuynh hướng ấu dâm vốn đầy rẫy trên báo chí xã hội
thành trở thành kinh điển, có lẽ bởi vì Nabokov là một bậc thầy trong việc kiến
tạo. Cuốn sách thể hiện sự lặn sâu tinh tế, nhiều màu sắc và đầy trực giác, vào
tầng tầng lớp lớp diễn tiến và chuyển hóa của tâm lý của con người. Soi sáng chúng
trong cái nhìn khách quan, trong trò tung hứng thông minh của logic, từ một nhà
văn đầy tưởng tượng và công cụ (với vô số những thú vị của giễu nhại, chơi chữ,
điển tích điển cố văn chương), nơi thực tình một quan hệ tình yêu loạn luân
không còn quan trọng nhất, mà chính là ánh phản chiếu, là xung động của mối
tình, thuần túy qua cái nhìn nội tâm của nhân vật, qua một lăng kính tâm lý đã
được chưng cất đặc biệt, và nhờ đó, được thanh lọc để tồn tại trong thế giới
của Nabokov.
Tác phẩm của ông, vì thế, đã ở trong
mạch nguồn hướng tới sự thấu hiểu bản chất con người - giữa thân phận và đam
mê, giữa trần trụi và thăng hoa, một quá trình của những ái lực vừa là động lực
vừa phá hủy, không bao giờ đi tới hồi kết. Cũng như sự lột xác của những loài
bướm mà Nabokov cả đời say mê nghiên cứu, cái tên Lolita hay là “nymphet”, nóng
bỏng và tha thiết, đã trở thành một tên gọi riêng phổ biến. Và cả khối chữ
nghĩa đầy ám dụ của ông, đã ở lại trong dòng thời gian, cũng tự thân như thế, với những dấu
hiệu của độc đáo thiên tài.
V. Về website www.lolitavietnam.com
Tháng 03/2012, cùng với sự ra mắt của
bản dịch tiếng Việt cuốn tiểu thuyết Lolita,
Nhã Nam
trân trọng giới thiệu cùng độc giả trang web phi thương mại www.lolitavietnam.com.
Ngay từ khi chào đời, Lolita đã tiếp nhận nhiều luồng ý kiến
trái chiều và xung quanh Lolita cùng
Nabokov cũng có quá nhiều thị phi, khiến cho không ít độc giả sớm hình thành
định kiến về Lolita ngay cả trước khi
đọc Lolita. Với một tác phẩm gây quá
nhiều tranh cãi trên văn đàn thế giới như thế thì khi được dịch ra tiếng Việt,
chắc hẳn Lolita cũng khó tránh khỏi
tình trạng người khen kẻ chê; các vấn đề vốn được Nabokov khẳng định rằng
“thuần túy mang tính văn chương” cũng khó tránh khỏi giông bão từ dư luận.
Mỗi tác phẩm văn chương đích thực đều
có đời sống riêng của mình, mỗi độc giả đều có cách nhìn riêng của mình, và www.lolitavietnam.com hy vọng là nơi
tập hợp được nhiều “cách nhìn riêng” đó nhất, giúp độc giả Việt Nam tiếp cận
với nhiều quan điểm “giống-mình” và “khác-mình” nhất.
Nabokov và Lolita từ lâu đã không còn là cái tên quá xa lạ ở Việt Nam,
thậm chí còn trở thành đối tượng được nhắc tới trong nhiều công trình khoa học
xã hội. Nhưng, nguồn tư liệu tiếng Việt về Nabokov và các tác phẩm của ông
không nhiều và nếu có thì cũng không được biết đến một cách rộng rãi; nguồn tư
liệu tiếng nước ngoài lại quá đa dạng và phức tạp, chưa kể đến rào cản về ngôn ngữ
cũng góp phần trở ngại đa phần độc giả Việt Nam tiếp cận với kho thông tin này.
Chính vì thế, có thể nói, www.lolitavietnam.com
là địa điểm đầu tiên ra đời với mong muốn tập hợp được một cách đầy đủ nhất
nguồn tư liệu sẵn có và bổ sung đều đặn các tư liệu mới đặc sắc bằng tiếng
Việt; cung cấp các tư liệu đa dạng bằng tiếng nước ngoài (chủ yếu là tiếng Anh)
về Lolita và V.Nabokov cho độc giả Việt Nam.
Thông tin trên www.lolitavietnam.com được chia thành
hai nguồn chính: tiếng Việt và tiếng Anh, với các mảng:
I. Tác giả (Gồm thông tin về Tiểu sử; Các bài
phỏng vấn; Giai thoại)
II. Tác phẩm (Thông tin chung; Đoạn trích; Nghiên
cứu chuyên sâu; Bên lề trang sách)
III. Sự kiện (Cập nhật tin tức mới nhất về Lolita)
IV. Ngoài trang sách (Các bài báo, thông tin, bài nghiên
cứu, cảm nhận cá nhân v.v. về các tác phẩm chuyển thể từ Lolita)
V. Tác phẩm khác (Những bài viết giới thiệu các tác phẩm
khác của Nabokov)
Một số bài viết trên trang web được
chúng tôi tập hợp (có dẫn nguồn) từ các nguồn sẵn có bằng tiếng Việt, còn đa
phần đều là thông tin mới do chúng tôi chủ động viết/dịch, đáng chú ý trong đó
là các bài phỏng vấn Nabokov, những thông tin chưa từng được công bố về quá
trình mua bản quyền, dịch, biên tập, xuất bản cũng như những bài nghiên cứu giá
trị của nhiều nhà báo, nhà nghiên cứu tên tuổi trên thế giới. Những bài viết trên
web mà chưa được dịch ra tiếng Việt (do nguồn tư liệu quá đồ sộ) cũng sẽ được
đều đặn bổ sung bản dịch sau ngày xuất bản Lolita.
Hy vọng www.lolitavietnam.com có thể trở thành
một kho tư liệu giá trị, một diễn đàn lành mạnh giúp các độc giả đến gần Lolita và đến gần nhau hơn.
